Η γνωσιακή επιστήμη (cognitive science) καταπιάνεται συχνά με το φαινόμενο της συνωμοσιολογίας και δίνει απαντήσεις στο ερώτημα "γιατί πιστεύουμε σε θεωρίες συνομωσίας;". Οι θεωρίες συνωμοσίας, είναι, σύμφωνα με τους cognitivists, αποτέλεσμα γνωστικών σφαλμάτων (biases). Παραδείγματα τέτοιων σφαλμάτων είναι τα ακόλουθα:
- Confirmation Bias: H τάση να αγνοούνται στοιχεία που αντικρούουν ή δεν συνάδουν με τους ισχυρισμούς του ατόμου και να ρίχνεται το βάρος σε ότι τους επιβεβαιώνει.
- Proportionality Bias. Τα μεγάλα γεγονότα πρέπει να προκαλούνται από ανάλογα μεγάλες αιτίες.
Οι μεγάλες συνωμοσίες τείνουν να καταρρέουν υπό το ίδιο τους το βάρος. Δηλαδή όσο ο "κύκλος εργασιών" τους μεγαλώνει τόσο δυσανάλογα πρέπει να μεγαλώσει και ο αριθμός των εμπλεκομένων που πρέπει να κρατήσουν το στόμα τους κλειστό κτλ. Αυτό, βέβαια, δεν περίμενε κανείς τη γνωσιακή επιστήμη να το ανακαλύψει. Ο Νικολό Μακιαβέλλι γνώριζε πολύ καλά αυτό το φαινόμενο και το αναπτύσσει στο έργο "Οι Συνωμοσίες".
Οι γνωστικές πλάνες και τα παράδοξα είναι πράγματι συχνότερα στους συνωμοσιολόγους ή σε αυτούς που τείνουν να πιστεύουν σε θεωρίες συνομωσίας. Mάλιστα, η προέλευση της συνωμοσιολογικής παράνοιας αποδίδεται στην εξελικτική πορεία του ανθρωπίνου είδους. Υποτίθεται ότι τα άτομα που είχαν τάση να υποπτεύονται δόλιες αιτίες πίσω από τα εξωτερικά φαινόμενα είχαν περισσότερες πιθανότητες επιβίωσης σε σχέση με τα ανύποπτα και ξέγνοιαστα άτομα. Και με αυτόν τον τρόπο κληρονομήθηκε η συνωμοσιολογία από τους προγόνους μας.
Το πρόβλημα της γνωσιακής επιστήμης είναι ότι αντιμετωπίζει το πρόβλημα των θεωριών συνωμοσίας, ως γνωστικό πρόβλημα, ή πρόβλημα λογισμού. Οι αιτίες πρέπει, θεωρώ, να αναζητηθούν αλλού. Στην ψυχολογία και στην ιδεολογία.
Το "πρόσωπο" του συστήματος
Στον κόσμο από τον 20ο αιώνα και μετά, κυριαρχούν γραφειοκρατικά διαρθρωμένα "συστήματα" περιπλεγμένα μεταξύ τους, μεγάλες επιχειρήσεις, κρατική ή επιχειρισιακή γραφειοκρατεία, πολιτικοί θεσμοί κ.ο.κ. Η αλλοτριωμένη και αποξενωμένη φύση του εκάστοτε συστήματος μέσα στο οποίο μπλέκεται το άτομο, δεν πέρασε απαρατήρητη από πολλούς στοχαστές (αν και αρκετοί μεγάλοι δεν πήραν καν μυρωδιά).
Ο Φράντς Κάφκα αποτύπωσε καλύτερα από κάθε άλλον την σύνθετη φύση του αποξενωμένου "συστήματος". Μία φύση απρόσωπη, απρόσιτη, αινιγματική αλλά και ταυτόχρονα παρακμιακή με μεγάλες αποτυχίες και αδιέξοδα. Για τον Κάφκα, η αποτυχία είναι ενσωματωμένη στο σύστημα και αντί να το αποδυναμώνει, είναι το στοιχείο που το κάνει ακόμη πιο δυνατό.
Ο συνωμοσιολόγος της διπλανής πόρτας δεν μπορεί να δεχτεί ούτε το απρόσωπο του συστήματος, ούτε την αποτυχία του. Βλέπει παντού πρόσωπα, προσπαθεί να αποδώσει σε διοικητικά/ηγετικά πρόσωπα υπερφυσικές ιδιότητες, ή, όταν η αποτυχία των προσώπων είναι καταφάνερη, βεβαιώνεται ότι κάποια άλλα πρόσωπα βρίσκονται πίσω από την επιφάνεια και "κινούν τα νήματα".
Ο "ζηλιάρης σύζυγος"
Η γνωσιακή επιστήμη προσκολάται στα επιστημονικά στοιχεία και στην στοιχειοθετημένη αντίληψη του κόσμου. Επομένως το άτομο με συνωμοσιολογική λογική, υποτίθεται ότι πρέπει να είναι σε άρνηση και να μη μπορεί να δεί τα στοιχεία, ή να είναι "παραπληροφορημένος", η να έχει "χαμηλό πνευματικό επίπεδο". Η ψυχολογία του ατόμου, όμως, δεν είναι ζήτημα αξιόπιστων ή αναξιόπιστων στοιχείων. Εδώ κολλάει ο Ψυχαναλυτής Ζακ Λακάν με το παράδειγμα του παθολογικά ζηλιάρη σύζυγου. Ο εμμονικός σύζυγος μπαίνει σε ένα μαραθώνιο παρακολουθήσεων της γυναίκας του, την οποία υψοψιάζεται ότι τον απατά. Όταν τελικά πιάνει τη γυναίκα του στα πράσα, θεωρεί ότι δικαιώθηκε. Στην πραγματικότητα, εξακολουθεί να είναι παρανοϊκός, ακόμη κι όταν όλα είναι αλήθεια.
Επομένως, η επίκληση των στοιχείων μπορεί να είναι υπέρ της συνωμοσιολογικής σκέψης.
Εσωστρέφεια
Όσον αφορά τη σχέση της συνωμοσιολογίας με την ψυχολογία. Κάποιοι αποδίδουν την ροπή προς τη συνωμοσιολογία στον φοβικό και εσωστρεφή τύπο χαρακτήρα ορισμένων ατόμων. Υποτίθεται ότι το άτομο που είναι κλεισμένο στον εαυτό του είναι πιο επιρρεπές στην παρανοική σκέψη και άρα πιο "συνωμοσιόπληκτο".
Τα εμπειρικά παράδειγματα από το ίντερνετ, όμως, παραπέμπουν στο ακριβώς αντίθετο. Ο μέσος συνομωσιολόγος είναι κραυγαλέα εξωστρεφής.
